Zacisze Literackie

Na tę chwilę czekałem: praca lat wielu skończona.
Czemu żal niepojęty skrycie mi serce trwoży?
Czyżbym skończywszy dzieło stanął jak zbędny najmita,
Co wziąwszy swoją zapłatę innej już pracy nie widzi?
Czyżbym tęsknił do trudu, nocnych cisz towarzysza,
Druha złotej Aurory, świętych penatów druha?

To słowa samego Puszkina wiążące się z zakończeniem wieloletniej pracy nad „Eugeniuszem Onieginem”, sztandarowym dziełem romantyzmu rosyjskiego, dziełem o niezwykle ważnym znaczeniu dla rozwoju literatury rosyjskiej, kamieniem milowym w historii literatury tego kraju.

„Eugeniusz Oniegin” uznawany jest za najwybitniejsze dzieło Puszkina, nad którym pracę autor rozpoczął w 1823r będąc na zesłaniu w besarabskim Kiszyniowie, kontynuował swe dzieło w Odessie, w rodzinnym majątku Michajłowskoje, w Moskwie, Petersburgu, podczas wyjazdu na Kaukaz, by w końcu ukończyć je w Bołdinie, podczas tzw. pierwszej jesieni bołdinowskiej, bardzo płodnym okresie dla swej twórczości, trwającym ok. 3 miesięcy i zakończonym imponującym plonem zarówno pod względem ilościowym jak i gatunkowym. Jak autor sam skrupulatnie wyliczył praca nad poematem trwała „7 lat, 4 miesiące i 17 dni”. Początek prac nad Onieginem przypadł na czas zesłania, okres największego rozkwitu romantycznej poezji Puszkina, czas fascynacji Byronem i wynikających z tego zainteresowania tzw. poematów południowych, ostatnie strofy zaś pisał autor już jako wybitny pisarz i dojrzały, doświadczony człowiek, przeżywający swój – cytując Mickiewicza – ‘wiek męski, wiek klęski’. Jak pisze sam poeta w dedykacji, na ten długoletni trud pisarski złożyły się „umysłu chłodne spostrzeżenia i serca gorzkie notaty”. Jest to bardzo osobiste dzieło Puszkina, choć nie można o nim powiedzieć, by było też w znacznym stopniu autobiograficzne. Chodzi tu raczej o prawdę społeczno-obyczajową, trafnie przedstawiony portret psychologiczny ludzi ze środowiska bliskiego Puszkinowi czy ogólną charakterystykę ówczesnej epoki.

Ówczesny czytelnik znał bohaterów poematu już od 1825r, kiedy to ukazał się drukiem pierwszy rozdział a następnie powoli śledził ich losy w kolejnych edycjach. Do 1828r zostało opublikowanych łącznie sześć pełnych rozdziałów, siódmy ukazał się wiosną 1830r. Mimo iż Oniegin powstawał w skrajnie odmiennych okresach życia i ewolucji twórczej poety, po ukończeniu okazał się być całością niezwykle spójną i harmonijną, jednolitą pod względem stylu i kompozycji. Jednak współcześni Puszkinowi krytycy literaccy i koledzy ‘po piórze’ nie podzielali zachwytu nad poematem, było jeszcze za wcześnie na zrozumienie prawdziwej istoty i ciężaru znaczeniowego tego utworu. Owo zrozumienie przyszło dopiero znacznie później, kiedy z perspektywy dalszego rozwoju literatury rosyjskiej, szczególnie prozy powieściowej, można było ocenić jak bardzo prekursorskim było dzieło Puszkina, jak bardzo wyprzedzało rozwój artystyczny epoki zapowiadając zasadnicze tendencje rozwojowe następnej. 

„Eugeniusz Oniegin”, określony przez twórcę jako ‘romans wierszem’, jest w rzeczywistości poematem dygresyjnym. Można w nim zauważyć charakterystyczne dla tego gatunku cechy jak: połączenie warstwy epickiej z liryczną, emocjonalne utożsamianie się narratora z bohaterami, otwarta kompozycja, autonomiczność poszczególnych epizodów, specyficzna rola pejzażu czy ukazanie jako postaci centralnej jednostki nieprzeciętnej, która ucieleśnia współczesne problemy moralne i tendencje ideowe. Oprócz szeroko nakreślonego tła społeczno-obyczajowego i trafnie oddanych ludzkich charakterów ważne są tzw. dygresje czyli te momenty w utworze, gdzie ujawnia się osobowość narratora panującego nad akcją i kapryśnie kierującego losami postaci. Celem tych dygresji jest nie tylko komentowanie akcji czy pogłębienie charakterystyki ale także przedstawienie postaci samego twórczy, jego uczuć i poglądów.

Pierwotnie cały utwór składał się z dziewięciu rozdziałów, jednak tuż przed ogłoszeniem całości drukiem autor naruszył strukturę usuwając rozdział ósmy („Podróż Oniegina”) i odpowiednio zmienił numerację pozostałych części. Część wykluczonych strof została jednak dołączona do utworu jako dodatek pt. „Urywki z podróży Oniegina”. Istniał jeszcze jeden rozdział, dziesiąty, z którego ocalałych fragmentów (Puszkin spalił część swej pracy) można się domyślić, że autor chciał przedstawić losy Oniegina już po załamaniu się jego planów życiowych, w okresie kontaktów z kręgami dekabrystowskimi.

W „Eugeniuszu Onieginie” udało się Puszkinowi to, o co bezskutecznie zabiegali pisarze rosyjscy od połowy XVIII wieku: organiczne stopienie różnych warstw stylowych języka a tym samym pomyślne doprowadzenie do końca procesu tworzenia się nowożytnego języka rosyjskiego. Napisany  tzw. ‘zwrotką onieginowską’ (czternastowierszowy układ jambiczny) poemat w pełni wykorzystuje wszelkie melodyczne, intonacyjne i akcentowe walory języka rosyjskiego (w tej kwestii ufam specjalistom jako że nie znam tego języka).

Na pierwszy plan wysuwa się najsilniejsza podówczas grupa społeczna czyli ziemiaństwo. Puszkin starał się przedstawić pełnię aspektów życia tej grupy, zarówno na płaszczyźnie ekonomicznej, społecznej jak i psychologicznej. Losy pokolenia osiągającego dojrzałość w latach 20-tych XIX wieku (a więc swoich rówieśników) uosabia w trójce głównych bohaterów: Onieginie, Leńskim i Tatianie. Każdej z tych postaci poświęca sporo uwagi, koncentrując się nie tylko na ich portrecie psychologicznym ale i ukazując ich w działaniu i osadzając w szerszym kontekście rodziny czy środowiska. Narrator mówi o ich dzieciństwie, wychowaniu, życiu codziennym, podgląda ich w sytuacjach przyziemnych i w bardziej podniosłych okolicznościach, komicznych i tragicznych. Są ukazani jako postaci dynamiczne, rozwijające się, będące w procesie wzrostu lub regresu. Jednak każdy z nich reprezentuje odmienne postawy życiowe, poglądy, odmienne charaktery.

Eugeniusz Oniegin reprezentuje typ ówczesnego bawidamka chętnie nawiązującego romanse (także z mężatkami) i bywalca salonów, człowieka inteligentnego, obeznanego w modzie i aktualnych wydarzeniach kulturalno-politycznych a z drugiej strony jednostkę podatną na nastroje opozycyjne i opór wobec wszelkich ograniczeń swobody jednostki czy społeczeństwa przeradzające się często w formę romantycznego przesytu, znudzenia życiem, rozczarowania światem zewnętrznym.

W kontraście do Oniegina przedstawiony jest Włodzimierz Leński, człowiek o tym samym rodowodzie społecznym ale ukształtowany w innych warunkach kulturowych. Studia w Niemczech umożliwiły mu kontakt z filozofią i literaturą niemieckiego romantyzmu, co zaważyło na jego idealistycznym postrzeganiu świata. Ma on także zupełnie inny temperament niż Oniegin, inny stosunek do ludzi, inaczej reaguje na uczucia, w inny sposób je okazuje. Leński reprezentuje typ idealisty i zapaleńca, który staje się ofiarą świata którego nie rozumie, jest postacią zdecydowanie tragiczną. Puszkin znał wielu takich ludzi, zresztą rozdział szósty, w którym Leński ginie w pojedynku, powstał w 1826r, kiedy to car Mikołaj I rozprawiał się z uczestnikami powstania dekabrystowskiego.

Tatiana Łarina jest postacią, która wbrew pozorom spełnia w utworze o wiele większą rolę niż tylko umożliwienie nawiązania wątku romansowego a w konsekwencji doprowadzenia do konfliktu pomiędzy mężczyznami. Owszem, jest czynnikiem sprawczym, to ona nadaje bieg akcji ale przede wszystkim poprzez swoją postawę i działanie realizuje ideał puszkinowskiego bohatera pozytywnego. W przeciwieństwie do obu mężczyzn Tatiana, mimo iż posiada ten sam rodowód społeczny, wykazuje cechy, których tamtym brak, ona też jako jedyna – mimo niepowodzeń i strat – nie przegrywa swej życiowej szansy. Stopniowo dochodzi ona do pełni swego człowieczeństwa, zachowując przy tym istotne cechy swej osobowości i pozostając wierna sobie.

„Eugeniusz Oniegin” jest poematem o nieocenionym znaczeniu dla rozwoju literatury rosyjskiej a szczególnie dla procesu kształtowania się rosyjskiej prozy powieściowej. Puszkin pisząc swe dzieło życia wyznaczył jednocześnie nowe cele rodzimej literaturze: zawierając głęboką prawdę o życiu Rosji, uwzględniając rolę warunków zewnętrznych (środowiska, wychowania, związków ze społeczeństwem, z tradycją ludową) w kształtowaniu się charakterów i postaci czy stosując zróżnicowane środki stylistyczne utorował drogę przyszłym twórcom – następnemu pokoleniu – którzy te metody i środki  przejmą i rozwiną w procesie kształtowania nowożytnej powieści rosyjskiej. 

Poemat czytałam w tłumaczeniu Juliana Tuwima oraz Adama Ważyka. Oba przekłady uważam za bardzo dobre, choć wersja Tuwima wydaje mi się nieco lepsza.

Moja ocena: 5/6